Met meer dan 20 jaar ervaring is het vanzelfsprekend om bij ZorgsaamWonen aan te sluiten. Sinds 2000 werk ik aan transities van bestaande verzorgingshuizen naar woon-zorg-omgevingen en woongebouwen voor ouderen, in combinatie met zorg of met starters. Gebouwen met zelfstandige woningen waar mensen de regie over hun eigen leven behouden, maar ook zorg kunnen ontvangen wanneer dat nodig is.
Die zorg veranderde van een eenzijdig aanbodgerichte aanpak, vanuit de zorgsystemen in de naoorlogse verzorgingsstaat, naar een veel meer servicegericht aanbod waarin niet de zorg maar de individuele mens centraal staat. In alle opgaven staat voor mij het creëren van een prettige woonomgeving en het stimuleren van ontmoetingen centraal.
Het begon allemaal met woon-servicegebouw Te Hoogerbrugge I in Rotterdam Ommoord van de SOR (Stichting Ouderenhuisvesting Rotterdam). De toenmalige locatiemanager Frans van Dam kwam uit de hotelwereld en wilde de hospitality-waarden vertalen naar een servicegerichte woonomgeving voor de nieuwe senioren zonder het stigma van het ouderwetse betuttelende verzorgingshuis. De 154 ruime en levensloopbestendige appartementen voor 55-plussers bieden een prachtig uitzicht op de Rotte en bewoners kunnen gebruik maken van zo’n 2400m2 gemeenschappelijke faciliteiten. (Ontwerp gemaakt iov Villanova Architecten, 2001-2004)
Daarna volgde woon-zorgcomplex Stuifakkers in Rockanje, tussen het gemeentehuis en het gezellige centrale marktplein. Het kwam hier na een lang proces van locatiekeuze voor de vervanging van het verouderde verzorgings- en verpleeghuis Swinshoek vlakbij het strand. Door de mogelijkheid van een nieuwe locatie hoefden de oude bewoners niet twee keer te verhuizen. Het initiatief kwam van een zeer betrokken cliëntencommissie die ook het ontwerpproces nauwlettend volgde. De wensen waren duidelijk: in plaats van de kleine kamertjes en gemeenschappelijke badkamers wilde men zelfstandige appartementen met de regie over het eigen leven terug. Maar dan wel met de gezelligheid en de gemeenschappelijke activiteiten zoals men gewend was. Het relatief grote functionele programma is verdeeld over verschillende woonvleugels met centraal een ruim en licht atrium waaraan alle gemeenschappelijke ruimten liggen. Aan de luwe zijde zijn beschermde woongroepen gerealiseerd voor de psycho-geriatrische en somatische patiënten. Ze zijn via een ‘straatje’ gekoppeld aan het centrale atrium. Een comfortabele wandelroute ‘achterom’ naar het centrum zorgt ervoor dat bewoners van de Stuifakkers niet altijd de dijk op hoeven te klimmen. (Ontwerp gemaakt iov architectenbureau Weeda van der Weijden, 2003-2011)
Ook het woon-zorgcentrum Erasmus in Leeuwarden werd ter vervanging van een traditioneel verzorgingshuis op een nieuwe locatie gebouwd, aan de Aldslansdyk tegenover het Medische Centrum. Het omvat ongeveer 300 woningen in een ensemble van gebouwen aan groene hoven, atria en een daktuin. Ook hier een groot arsenaal aan voorzieningen: diverse gemeenschappelijke ontmoetingsruimten, een restaurant met winkeltje en terras, fitnessruimte, zorgkantoren en behandelruimtes. Deze transformatie van verzorgingshuis naar zelfstandig wonen bleek een grote omslag voor de zorgorganisatie omdat niet alle gebouwen intern met elkaar verbonden zijn, maar voor bewoners geeft dit meer regie en autonomie. Bijzonder is dat alle woningen niet alleen levensloopbestendig zijn maar zelfs bed- toegankelijk zodat zelfs zware verpleegzorg mogelijk is. (Ontwerp gemaakt iov architectenbureau Weeda van der Weijden, 2008-2011)
Voor zorginstellingen die naarstig op zoek waren naar oplossingen heb ik ook vele ruimtelijke onderzoeken gedaan die niet zijn gerealiseerd vanwege financiële, logistieke of bestemmingsplan-belemmeringen. Verzorg- en verpleeghuis Simeon en Anna aan het Zuidplein in Rotterdam werd voor een bepaalde tijd getransformeerd met een deel voor zorg en een deel voor betaalbare huisvesting met inzet van mantelhulp. In Tuindorp Oost te Utrecht werd de vervanging van het verzorgingshuis uitgebreid tot een stedenbouwkundige opgave in een samenwerking tussen zorgaanbieder Careyn en ontwikkelaar Zenzo, met de gemeente, inclusief participatie-traject met de hele buurt.
In al deze opgaven zie je de overgangsfase van een verouderd verzorgings- en verpleeghuis naar een woonomgeving, waarbij een zorgorganisatie als directe opdrachtgever nog sterk aanwezig blijft. Al trekt deze zich meer en meer terug in de intramurale verpleegzones binnen de complexen. Deze verpleegzorg wordt steeds zwaarder omdat mensen pas in een laat stadium hier terecht komen. In de zelfstandige appartementen wordt zorg ‘op maat’ geleverd, van lichte ondersteuning tot VPT (volledig pakket thuis).
Naast deze opdrachten vanuit zorgorganisaties kwamen nieuwe initiatieven vanuit woningcorporaties voor ouderenhuisvesting. In deze projecten ligt de focus vooral op het (levensloopbestendig) wonen, met aandacht voor ontmoeting. En daarnaast natuurlijk wel de mogelijkheid om zorg op maat te ontvangen, al dan niet vastgelegd in een samenwerking met een zorgleverancier.
In Zierikzee vroeg woningcorporatie Zeeuwland om aparte gebouwen voor senioren en starters maar door de stedenbouwkundige randvoorwaarden ontstonden 3 markante gebouwen met kleine starterswoningen aan de lifthallen op de koppen en ruime doorzon-appartementen voor senioren aan brede beschutte galerijen. De ontmoetingsruimte op de kop was aanleiding om het verkeerskruispunt te transformeren tot een voetgangersvriendelijk en groen Calandplein voor de buurt. Door die goede verankering aan de openbare ruimte kreeg het complex Valletta ook betekenis voor de buurt. (Ontwerp gemaakt iov architectenbureau Weeda van der Weijden, 2005-2008)
Bij de St Jozefschool in het centrum van Schipluiden werden de verouderde, tijdelijke klaslokalen vervangen door vijf nieuwe schoollokalen, die later gemakkelijk getransformeerd kunnen worden naar appartementen. Deze ‘schoolwoningen’ zijn gecombineerd met 15 levensloopbestendige appartementen voor senioren en starters. Een halfrond bergingenblok vormt een klein gemeenschappelijk hofje voor de bewoners, en tegelijkertijd een buffer naar het schoolplein. Ook het schoolplein kreeg een nieuwe inrichting met verschillende functies, zoals een gemeenschappelijk ‘amfitheater’. Als er activiteiten zijn kunnen bewoners als publiek vanaf de galerijen meekijken. De reuring van de school blijkt hier juist een aantrekkelijke woonomgeving te zijn voor de ouderen. Het L-vormige gebouw sluit naadloos aan bij de school en de omliggende bebouwing, resultaat van een prettige samenwerking tussen de gemeente, woningstichting Wonen Midden Delfland en de St. Jozefschool.(ontwerp gemaakt iov Weeda van der Weijden, 2005-2008)
Het ontwerp voor het Olympiadeplein in een buitenwijk van Gouda kwam na een spannende selectie door woningcorporatie Mozaïek Wonen als eerste uit de bus, vanwege de compacte markante vorm waarin het functionele programma, binnen het beschikbare budget, paste. Een extra constructieve uitdaging vormde de kabels- en leidingenstrook die onder de hoek van het krappe bouwperceel lag. Tegelijkertijd was dit een goede aanleiding om grote uitkragende balkons te maken voor de zorg-woongroepen op de 1e tot en met 4e verdieping. Bijzonder is dat hier een aparte woongroep voor ouderen met een islamitische achtergrond is ingericht. Boven dit ‘Olympiadehuis’ liggen 20 zelfstandige appartementen met privé-balkons. Op de begane grond is, naast een kapper en een fysiotherapeut, ook een ontmoetingsruimte gerealiseerd met terras voor de hele buurt. ‘De Tribune’ vormt een markante landmark in de as van de Sportlaan en geeft het plein een nieuwe identiteit. (ontwerp gemaakt iov Weeda van der Weijden, 2011-2012)
De locatie en de relatie met de omgeving is steeds een belangrijk onderdeel van het ontwerp. In plaats van eilanden met een gesloten gemeenschap kunnen woon-zorgcentra of woongebouwen met een ontmoetingsruimte juist een levendig onderdeel van de buurt vormen, en een plek voor ontmoeting. Voor een kopje koffie, reuring, en eventueel mede-mantelzorg. En omgekeerd kunnen de aanwezige zorg en voorzieningen bijdragen aan de ondersteuning van thuiswonende ouderen.
Ondertussen groeide bij mij het besef van urgentie en behoefte aan een meer integrale aanpak. Ook door mijn persoonlijke situatie met zieke ouders, dit thema raakt ons natuurlijk allemaal. In 2016 startte ik als zelfstandig architect met Houben Architectuur. En toen in 2017 de Rijksbouwmeester met Humanitas via de landelijk prijsvraag Who Cares een dringende oproep deed om nieuwe vormen van wonen en zorg te onderzoeken wilde ik mijn visie delen.
Samen met een team van experts en een klankbordgroep van betrokken wijkbewoners ontstond het plan ‘de wijk als [t]huis’ voor Geleen-Zuid, met de focus op de thuiswonende kwetsbare bewoners. Een integraal en ambitieus toekomstbeeld met een nieuwe Carré-woonhoeve voor oud én jong, een voetgangersvriendelijk netwerk van paden en voorstellen om de zelf- en samenredzaamheid te vergroten van thuiswonende ouderen. Met daarbij zijdelings ook aanbevelingen voor de energie-transitie, klimaatadaptie en sociale weerbaarheid.
Samen met gemeente, woningbouwvereniging ZOwonen en betrokken wijkbewoners wordt nu gewerkt aan een wijktransformatie waarin de fysieke leefomgeving en de sociaal-maatschappelijke opgaven met elkaar verweven worden. Daarbij krijgen ook jongeren, starters en instroom van jonge gezinnen nadrukkelijk aandacht, zodat de wijk weer een nieuwe sterke balans krijgt en kwetsbare bewoners een veiliger thuis krijgen in groene prettige woonbuurten. Dit is een langjarig traject, maar er worden wel al kleine stappen gezet. ZOwonen heeft de eerste renovaties gerealiseerd, bewoners worden betrokken, er worden activiteiten georganiseerd en er komt in het hart van de wijk een ruimte voor informatie, communicatie en participatie, de ‘Zuidkamer’.
In de laatste jaren worden steeds meer nieuwe concepten bedacht. Particuliere zorgondernemers proberen de leemte in te vullen met kleinschalige woon-zorgvoorzieningen, meestal met de focus op een specifieke doelgroep zoals psychogeriatrie. Ook voor de ouderen zonder, een lichte of een incidentele zorgvraag groeit het aanbod van ‘levensloopbestendige’ appartementen, door woningcorporaties of beleggers in samenwerking met zorgaanbieders.
In de laatste categorie heb ik in de nieuwe wijk Hoog Dalem ten Oosten van Gorinchem het ontwerp mogen maken voor een woon-servicegebouw, door Heijmans Vastgoed in samenwerking met Long at Home ontwikkeld. Dalemse Veste levert voor vitale ouderen een prettige woonomgeving met een gezellige ontmoetingsruimte en zorg naar behoefte, tussen het levendige wijkcentrum en het mooie landelijke buitengebied met Fort Vuren.
Een clustering van ‘nul-treden’ woningen is begrijpelijk vanuit een efficiënt zorgaanbod, en de wens om met gelijkgestemden te wonen. Woongroepen in de vorm van cpo-projecten komen langzamerhand, dankzij het doorzettingsvermogen van initiatiefnemers, tot ontwikkeling. Er zijn echter ook ouderen die niet exclusief met leeftijdgenoten willen wonen, of niet de tijd en capaciteit hebben om een lang traject te doorlopen. Maar geschikte, betaalbare appartementen of patiowoningen in meer-generatie-wooncomplexen zijn moeilijk te vinden. Niet in de laatste plaats omdat zorggeschikt wonen en ouderenhuisvesting onder ‘maatschappelijke bestemming’ vallen. Verzuiling is ook in de ruimtelijke ordening geslopen, waardoor mengvormen heel lastig realiseerbaar blijken te zijn.
Het aandeel eenpersoonshuishoudens groeit gestaag, terwijl onze wijken vooral voor gezinnen zijn en worden gebouwd. Het woningaanbod voor ouderen, andere kwetsbaren en starters blijft te klein en te beperkt in keuze. Daarnaast worden we ons bewust dat de formele zorgvoorzieningen alleen beschikbaar zijn voor de zwaarste vormen van zorg. Niet voor niets worden nu meer en meer burgerinitiatieven ontplooid voor burenhulp en gemeenschappelijke zorginkoop.
Woonwijken moeten anders aangepakt worden, integraal en veel meer vanuit een prettige, gezonde leefomgeving gedacht. Met aandacht voor ontmoeting, bewegen en klimaat, en voor preventie en solidariteit. De corona-crisis versterkt de behoefte om buurten anders in te richten, en biedt dus kansen omdat het thuiswerken meer leven in de monotone woonbuurten brengt.
ZorgSaamWonen is hét platform voor maatschappelijke opgaven op het gebied van wonen, zorg en welzijn. Het wordt met bezieling gerund door Danielle Harkes en Yvonne Witter die voorheen invulling gaven aan het Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg. Ik hoop bij ZorgSaamWonen veel experts en andere betrokkenen te ontmoeten om elkaar te inspireren en van elkaar te leren!










deel dit bericht
houben architectuur
contact@houbenarchitectuur.nl
ir. H.M.A. (Hélène) Houben / 06 - 229 663 15
KvK Rotterdam nr. 66157641

